توریسم و توریسم روستایی

جهان ما پوشیده از زیبایی‌های نامشهودی است که یکی از آنها ، زیبایی پنهان و مسحور کننده متنوعی است که پیرامون ما وجود دارد . تنوعی که علاوه بر جنبه زیبایی چشمگیر‌ دارای جنبه کارکردی نیز هست . همین جنبه کارکردی متنوع است که به مثابه ثروت هر شهر و روستا ، زمینه ساز اصلی پایداری اجتماعی – زیست محیطی ،به‌شمار می‌رود . و ما را قادر می‌سازد تا ژرفای ‌جهان و طبیعت را درک کنیم و رازهای مقدس طبیعت بر ما آشکار شوند و بدین ترتیب به درک تازه‌ای از هویت خود برسیم .

جنبه کارکردی زیبایی‌های طبیعی و همچنین میراث ماندگار تاریخی در دهه‌های اخیر در تولید ثروت و درآمد و با اسم توریسم جایگاه ممتازی در اقتصاد جهانی یافته است. صنعت توریسم در دهه‌های اخیر به شکل گسترده‌ای در حال رشد است بطوری که تبدیل به نخستین صنعت پردرآمد دنیا گشته است و هنوز  نیز با افزایش شدیدی در روند گردشگری مواجه هستیم. رشد گسترده این صنعت همانند صنایع دیگر در اختیار کشورهای صنعتی اروپایی و آمریکا می‌باشد.

«تقریبا 50 درصد از درآمد 400 میلیارد دلاری صنعت توریسم در جهان را تنها 5 کشور اروپایی و آمریکایی بهره می‌برندکشور‌هایی مانند آمریکا، فرانسه، اسپانیا، ایتالیا، انگلیس و آلمان در صدر کشورهایی هستند که توانسته‌اند بیشترین سهم را از آن خود کنند. در این میان فرانسه با جذب سالانه 76 میلیون نفر در مقام نخست و آمریکا با گردشگرانی در حدود 60 میلیون نفر گردشگر درمقام دوم و کشورهای ایتالیا، انگلیس و المان نیز در مقام‌های بعدی قرار دارند»(

این صنعت نوپا با وجود رشد شتابنده خود در کشورهای یاد شده و حتی کشورهای دیگر اما در ایران با وجود میراث‌های گرانبها و بزرگ تاریخی، وجود طبیعت بکر و متنوع و همچنین وجود  روستاهای بیشمار و طبیعت‌های روستایی سهم نا چیزی در این صنعت را داراست.به گونه‌ای که  سهم ایران در گردشگران ورودی کمتر از 5/1 میلیون نفر و سهم این بخش در درآمدهای صنعتی 4 دهم درصد می‌باشد. توجه به توریسم، و توریسم روستایی در ایران می‌تواند سهم این بخش را در اقتصاد ملی افزایش دهد و همچنین باعث رونق وتوسعه روستاها محیط‌های روستایی شود.

از انواع مهم و در حال رشد توریسم، توریسمی است که مربوط به روستا و مناطق روستایی می‌باشد. توریسم وابسته به روستا در کشورهایی که دارای صنعت توریسم رشد یافته‌ای هستند به شدت در حال گسترش و رشد می‌باشد کشورهایی نظیر آمریکا، اطریش و ... از زمره این کشورها می‌باشند. این انواع توریسم مربوط به روستا و محیط روستایی و طبیعی نقش مهمی در توسعه پایدار روستایی دارند. چرا که توسعه پايدار روستايي عبارتست از وحدت ميان ابعاداجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و زيست محيطي به منظور بالا بردن سطح معيشت و رفاه مردم روستايي است. در توسعه پايدار روستايي توجه به عوامل زيست محيطي از اهميت بسياري بر خوردار مي باشد.

کانون توجه اکوتوریسم، توریسم زراعی، توریسم روستایی و ... به طبیعت و تنوع زیست محیطی روستا و استواری برپایه محیط و تولیدات روستایی است. این نوع توریسم باعث رونق همه جانبه روستا است چرا که در زمینه توسعه کالبدی روستا و زیرساختها، ایجاد زیر ساختها و مکان‌های اقامتی، تفریحی و ...  در محیط‌های روستایی برای گردشگران، در نهایت به نفع خود مردم روستایی است. همچنین به رونق اقتصادی و تنوع کسب و کار در روستا افزوده و درآمد روستاییان را افزایش می‌دهد. بدلیل برخوردهای فرهنگی و اجتماعی با گردشگران باعث رشد اجتماعی و فرهنگی مردم روستا می‌شود. و به دلیل ایجاد مشاغل جدید و افزایش درآمد از مهاجرت‌های روستایی جلوگیری می‌کند.

توریسم روستایی، اکوتوریسم و توریسم زراعی به دلیل در هم تنیدگی با تنوع زیست محیطی و طبیعت و همچنین بستگی به محیط‌های زیبای روستایی که بدور از محیط‌های پرتنش شهری می‌باشد در درون خود توجه و لذت بردن از طبیعت و مناطق بکر خارج از محیط شهری را دارد. حفظ محیط زیست و گردش مسئولانه در طبیعت در ذات این نوع توریسم نهفته است.

این انواع توریسم كه با هدف ديدن و بهره مندن شدن از طبيعت، زيبايي ها وديگر جاذبه هاي روستا انجام مي گيرد مي‌تواند به عنوان يك ابزاري براي توسعه روستايي در روستاهاي هدف گردشگري مورد استفاده قرار گيرد به شرط اينكه از روي برنامه ريزي و مشاركت مردم و مدنظر قرار دادن اثرات مثبت و منفي آن و در نظر گرفتن جوانب ديگر كار باشد؛ چون رابطه توريسم با كشاورزي يك رابطه متقابل و دو سويه است يعني اعتبار فقط به فعاليتهاي توريستي داده نشود بلكه درآن كمك هاي حمايتي نيز از کشاورزی بعمل آورده شود . همچنين در رابطه با فرهنگ روستا ؛ ورود توريسم به روستا باعث بعضی از اختلالات فرهنگی می‌شود و باعث جایگزینی فرهنگ شهری در محیط روستایی که تناسب کاملی با آن ندارد می‌شود.

درنهایت همه این موارد نشان دهنده یک رابطه‌ قوی بین توریسم روستایی با توسعه پایدار است. یعنی یکی از راهکارهای اساسی برای توسعه مناطق روستایی توجه به اکوتوریسم و توریسم زراعی است تا محیط‌های روستایی را انزوا و مهجوریت خارج نموده و توسعه‌ای متوازن در کشور داشته باشیم.

 

سرمایه اجتماعی و توسعه

سرمایه اجتماعی یکی از انواع مهم سرمایه در دهه های اخیر شناخته شده است . وجود اين سرمايه بدنبال خود سرمایه های مادی، مالی و ... و در نهايت توسعه اجتماعی، اقتصادی،فرهنگی و سیاسی بدنبال خواهد داشت. سرمایه اجتماعی با توجه به اينكه موضوعي جديد مي‏باشد ولي توجه بسياري از صاحب‏نظران و علماي علوم اجتماعی،‎ْ‏ٌٌٌ‏ُ‎توسعه و توسعه روستايي را در دهه‌هاي اخير  به خود معطوف داشته است.

علمای علوم اجتماعی و توسعه بخصوص توسعه روستایی در فرایند توسعه جوامع نقش بسیار بالایی را برای سرمایه اجتماعی قائل می باشند چرا که وجود مولفه های سرمایه اجتماعی در جامعه ای از قبیل مشارکت، آگاهی، انسجام، اعتماد، شبکه اجتماعی و... نه تنها اینکه توسعه را بدنبال دارد بلکه وجود این مولفه ها خود عین توسعه است. 

براي نمونه بد نيست نگاهي به يكي از روستاهاي آذربايجانشرقي بيندازيم.

روستای دریان در نزدیکی شهر شبستر در آذربايجان  شرقي  یکی از نمونه روستاهايي  می باشد که دارای امکانات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و عمرانی بسیاری می باشد. این روستا 2200نفر جمعیت داشته و با وجود این جمعیت اندک کارهای بسیار بزرگی در این روستا انجام شده است. این روستا دارای امکاناتی از قبیل آب، برق، گاز خانگی، تلفن و همچنین دارای امکاناتی از قبیل  بانک، صندوق قرض الحسنه، محل نگهداری کودکان بی سرپرست، کتابخانه عمومی، شهرداری خود گردان، سالن ورزشی، جدول کشی خیابان ها، جدایی محل نگهداری دام از محل مسکونی، یک شکل کردن نمای ساختمانها و دیوارهای خانه ها و خیلی موارد دیگر که نشان از یک جهش در این روستا می باشد.

همچنین در این روستا چندین کارخانه و کارکاه احداث شده و یا در حال احداث است که سهام این کارخانجات به مردم روستا واگذار شده است یعنی این کارخانه های احداث شده توسط سرمایه گذار ها برای نفع شخصی نبوده و جنبه کار آفرینی و اجتماعی داشته است.

از دیگر کارهای قابل توجهی که در این روستا انجام شده است طرح احیای قنوات این روستا بوده است که در این کار تمامی ده قنات این روستا پس از تعمیر با لوله هایی به همدیگر وصل شده و مهچنین آب قنات ها توسط هشت ایستگاه پمپاژ به بالا دست انتقال داده شده و در بالا دست که کوهپایه می باشد چندین استخر برای ذخیره آب ایجاد شده و در کنار آن طرح کشت و صنعت بادام دیر گل در مساحتی به اندازه 400 هکتار ایجاد شده است و در کنار این کشت و صنعت دو تا سد خاکی زده شده است.

نکته قابل توجه در همه اینها استفاده از سرمایه مردمی است یعنی همه این کارهای عنوان شده توسط خود مردم و با سرمایه مردمی انجام شده است.

دلايل اين توسعه چيست؟ آيا همه جا وضع بدين گونه است؟ آيا وجود مولفه‌هاي اجتماعي دليل اين مصداق‌ها مي‌باشد و يا دلايل ديگري در جريان است؟ و يا اينكه مديريت روستايي با بهره گيري از مولفه‌هاي اجتماعي تاثير گذار بر توسعه مانند مشاركت، سرمايه اجتماعي، همبستگي اجتماعي، نقش رهبران محلي و يا موارد ديگر بهره جسته است؟

در شرایطی که سرمایه اجتماعی در جامعه‌ای وجود نداشته باشد یعنی توانایی‌های استفاده جمعی و توام با همکاری از منابع برای وظایف عمومی وجود نداشته باشد، بعید است که تنها تامین سرمایه مالی و افزایش سرمایه انسانی( از طریق آموزش) بتواند به نتایج مثبتی همچون رشد اقتصادی و کاهش فقر، یا مشارکت بیش‌تر و پاسخگویی نهادهای عمومی منجر شود( تاجبخش1385، 11-10).1

یعنی در پاسخ به این سوالات می‌توان گفت که مولفه های اجتماعی در این موارد دارای تاثیر فراوان می باشند چرا که بیشتر این طرح ها با استفاده از سرمایه اجتماعی مردم این روستا به نتیجه رسیده اند. مشارکت، اعتماد، اگاهی و شبکه اجتماعی در بین این روستا بسیار قوی بوده و طرح های توسعه ای نیز نه برای نفع شخصی تک تک افراد بلکه برای سود و استفاده همگانی ایجاد شده اند.

وجود تشکل های مردمی، وجود شبکه های قدرتمند اقتصادی در تهران، اعتماد درون گروهی بالا، مشارکت و اگاهی نسبت به توسعه موطن خویش از دلایلی که تا ثیر گذار بوده اند.

پاتنام از صاحبنظران بزرگ سرمایه اجتماعی سطوح توسعه یافتگی در شمال و جنوب ایتالیا را مربوط به وجود مقادیر متفاوت سرمایه اجتماعی در این دو منطقه می‌داند. پس توجه به سرمايه اجتماعي در دهه هاي اخير براي توسعه ملي و محلي در ايران الزامي است.

1 - تاجبخش، کيان، 1384، «سرمايه اجتماعي، اعتماد، دموکراسي و توسعه»، نشر شيرازه

نظریات انسان محور توسعه

مرز ميان پارادايم جديد و قديم توسعه‏‏ جايگزيني محوريت انسان در توسعه به جاي محوريت فن آوري در طي دهه هاي گذشته است.چرا كه بدون شك براي رسيدن به توسعه انسان محور شرايطي لازم است.

برای تحقق یافتن اهداف توسعه اقتصادی، انسانهایی مورد نیازند که ذهن و  نگرش آنها  متحول شده باشد ، اگر قرار است پایه های علمی و فنی تولید ، امروزین شوند ، آدمهایی که قرار است این کار را محقق کنند ، باید از وضعیت کنونی خود متحول شوند و ذهنیت مناسب داشته باشند.(عظیمی،1384، 177 ) . آموزش نیروی انسانی به دلیل آنکه ممکن است در اجتماعی تر شدن روابط افراد موٌثر باشد بسیار مورد توجه است، بطوریکه تفکر در مورد نحوه استفاده از نیروی انسانی برای پیشبرد توسعه  در سالهای اخیر به نحو چشم گیری دگرگون شده است. (گیلیس و... ،1385، 378 )، از  مطرح ترین حوزه های نظری در  این دیدگاه توسعه ،حوزه نظریه های نوسازی روانی است، نظریه پردازان این حوزه واحد تحلیل و مطالعه خود را در سطوح میانی و عمدتاٌ فردی قرار داده اند. به عبارتی واحد تحلیل آنها نظام های شخصیتی افراد در جوامع سنتی و مدرن است. نظریه پردازان این حوزه نقطه شروع نوسازی را در نوسازی انسان و نظام شخصیتی او می بینند و معتقدند که با تحقق نو سازی و نو شدن انسان سایر جنبه های نوسازی یعنی نوسازی اجتماعی، سیاسی،اقتصادی و فرهنگی ظهور پیدا می کند. ایشان متمرکز بر کنش ها و رفتار های فردی و بین فردی در سطوح خرد و میانی هستند .(ازکیا،1381، 107). در این حوزه میتوان از صاحبنظرانی چون دلنیل لرنر ،اینکلس واسمیت، مک کله لند ، هیگن وراجرز نام برد.

تمامی این صاحبنظران بر نقش  غیر قابل انکار فرد و آگاهی فردی در فرایند توسعه اذعان و از ایجاد آگاهی و آماده سازی افراد برای پذیرش فرایند توسعه  به عنوان اصلی ترین عامل توسعه یاد می کنند. از جمله لرنر معتقد است یکی از مهمترین عناصر و متغیر هایی که در ظهور تحرک ذهنی و آمادگی روا نی انسان ها برای نو شدن موثر است  بسط و گسترش رسانه های جمعی است.

اینکلس می گوید:«خصوصیت بر جسته انسان نو دو جنبه دارد ،  یکی داخلی و دیگری خارجی ،یکی به محیط وی مربوط می شود و دیگری به وجهه نظر ها  و  ارزشها احساسات او »(مایرون، 1354، 119)     وی در ادامه در کنار عواملی چون آموزش و پرورش، و... از وسایل ارتباط جمعی به عنوان یکی از پر اهمیت ترین معیار ها در ساخت انسان مدرن نام می برد. همچنین مک کله لند که دیدگاهش در ادبیات توسعه و نوسازی کراراٌ مورد استفاده قرار گرفته است از عاملی با عنوان نیاز به موفقیت[1] یاد می کند  که به کیفیت انجام کارها توسط افراد مختلف اشاره دارد. هیگن هم با اشاره به ویژگی های فردی سعی در تبیین توسعه نیافتگی دارد.

منابع

1 - ازکیا، مصطفی(1381)،جامعه شناسی توسعه، تهران ، نشر کلمه

2 - گیلیس ودیگران(1385)،اقتصاد توسعه،ترجمه :غلامرضا آزاد ارمکی، تهران ،نشر نی

3 - عظیمی ، حسین(1384) ، مدارهای توسعه نیافتگی در اقتصاد ایران، تهران، نشر نی

 

---

[1]- need for achievement